WYMAGANIA EDUKACYJNE NIEZBĘDNE DO OTRZYMANIA POSZCZEGÓLNYCH OCEN KLASYFIKACYJNYCH Z HISTORII                            

Nauczyciele historii w ZSZ w Gorlicach.

Wymagania edukacyjne z Historii

System oceniania z historii został opracowany na podstawie Wewnątrzszkolnego Systemu Oceniania (WSO) przyjętego w Zespole Szkół Zawodowych  im. K. Pułaskiego w Gorlicach. W odniesieniu do zagadnień nieujętych w niniejszym dokumencie obowiązuje WSO.

I.ZASADY OGÓLNE:
1.Nauczyciel na początku każdego roku szkolnego informuje uczniów o wymaganiach edukacyjnych wynikających z realizowanego przez siebie programu nauczania, oraz przedstawia uczniom zasady oceniania.
2.Nauczyciel informuje uczniów o sposobach sprawdzania osiągnięć edukacyjnych uczniów.
3.Oceny są jawne – zarówno dla ucznia jak i jego rodziców (opiekunów).
4.Sprawdzone i ocenione prace kontrolne uczeń (jak i jego rodzic – w razie życzenia)otrzymuje do wglądu na zasadach określonych przez nauczyciela.
5.Oceny klasyfikacyjne ustala się w terminach i skali określonej w WSO.
6.Przedmiotem oceny są: 
a)posiadane wiadomości i umiejętności ucznia, w tym umiejętność analizy i interpretacji tekstów źródłowych, 
map, ilustracji, danych statystycznych, umiejętność oceniania postaci i wydarzeń, 
b)przejawy aktywności intelektualnej, min. poprzez udział w dyskusjach, prace w grupie, samodzielnie 
przygotowane referaty, 
c)umiejętność gromadzenia informacji z różnych źródeł (w tym prasa, telewizja, Internet),
d)umiejętność formułowania własnego zdania w mowie i piśmie. 
II. OCENĘ BIEŻĄCĄ UCZEŃ OTRZYMUJE ZA:
1. Prace pisemne:
a) zadania domowe:                                                                                                                                                   - w formie dłuższej lub krótszej wypowiedzi (referatu, opisu, notatki, wypracowania, albo w formie odpowiedzi na postawione pytania); w zależności od rodzaju pracy pisemnej uczeń otrzymuje ocenę, lub „+”,
- przy ocenie pisemnej pracy domowej uwzględnia się: zgodność z tematem pracy, poprawność merytoryczną, zawartość rzeczową, wkład pracy ucznia, kreatywność, spójność językową oraz poprawność ortograficzną,
b) kartkówki:
- obejmują materiał z kilku poprzednich lekcji – od 1 do 3,
- kartkówki nie muszą być przez nauczyciela zapowiadane wcześniej,
- w razie nieobecności uczeń zobowiązany jest poddać się tej formie sprawdzenia wiadomości na zasadach określonych przez nauczyciela.
c)  ćwiczenia z podręcznikiem, ćwiczenia z tekstami źródłowymi:
- obejmują większą partię materiału (zazwyczaj dany dział),
- powinny być zapowiadane z tygodniowym wyprzedzeniem,
- w przypadku nieuczestniczenia w ćwiczeniu, bez względu na przyczyny, uczeń ma  obowiązek poddać się tej formie sprawdzania osiągnięć w określonym przez nauczyciela terminie, niepoddanie się tej formie sprawdzania osiągnięć jest równoznaczne  z wystawieniem oceny niedostatecznej,
- uczeń, który otrzymał z ćwiczenia ocenę niedostateczną ma prawo do jej poprawy w terminie wyznaczonym  przez nauczyciela, ocena z poprawy jest odnotowana w dzienniku obok pierwszej oceny to jest niedostatecznej i obydwie są brane pod uwagę przy ustalaniu oceny śródrocznej i rocznej.

d) sprawdziany pisemne: 
- sprawdziany obejmują większą partię materiału (zazwyczaj dany dział),
- sprawdzian powinien być zapowiedziany co najmniej tydzień przed terminem jego przeprowadzenia,
- w przypadku nieuczestniczenia w pisemnym sprawdzianie, bez względu na przyczyny, uczeń ma 
obowiązek poddać się tej formie sprawdzania osiągnięć w określonym przez nauczyciela terminie, 
niepoddanie się tej formie sprawdzania osiągnięć jest równoznaczne z wystawieniem oceny niedostatecznej,
- uczeń, który otrzymał ze sprawdzianu ocenę niedostateczną ma prawo do jej poprawy w terminie
  wyznaczonym przez nauczyciela, ocena z poprawy jest odnotowana  w dzienniku obok pierwszej oceny to jest niedostatecznej i obydwie są brane pod uwagę przy ustalaniu oceny śródrocznej i rocznej.
2. Wypowiedź ustna, w tym przygotowanie i wygłoszenie referatu: 
- uczeń powinien przynajmniej raz w semestrze uczestniczyć w tej formie sprawdzania wiadomości i umiejętności,
- w odpowiedzi ustnej ucznia ocenie podlega: zawartość merytoryczna wypowiedzi, w tym posługiwanie się terminologią przedmiotową, kompozycja logiczna i spójność rozwiązania, umiejętność uzasadniania i argumentowania, formułowania myśli, wyrażania sądów i opinii, jasność i precyzyjność wypowiedzi,  poprawność językowa,
- wypowiedź ustna ucznia na lekcji dotyczy materiału programowego z trzech ostatnich lekcji 
(rekapitulacja wtórna), w uzasadnionych przypadkach ocenie podlega również wypowiedź na temat bieżącej lekcji (rekapitulacja pierwotna),
- wystawiona ocena powinna być krótko uzasadniona przez nauczyciela,
- oceny z odpowiedzi poprawiamy następną oceną.
3. Aktywność ucznia na lekcji:
- uczeń ma obowiązek aktywnie uczestniczyć w lekcjach i angażować się we wszelkie czynności 
edukacyjne podejmowane na zajęciach przedmiotowych,
- za aktywne uczestniczenie w lekcji – zgłaszanie się do odpowiedzi,  pracę w grupie, zgłaszanie 
pomysłów i rozwiązań postawionych problemów – uczeń może otrzymać plusa „+”, albo za szczególne zaangażowanie nawet ocenę dobrą lub bardzo dobrą wpisaną do dziennika; otrzymane trzy plusy w semestrze skutkują na koniec każdego semestru oceną bardzo dobry, dwa plusy – oceną dobry, jeden plus w rozliczeniu semestralnym daje ocenę dostateczną,
- brak jakiejkolwiek pracy ucznia na lekcji, pomimo kontroli i zwracania uwagi przez nauczyciela, oraz niewykonanie żadnego ćwiczenia i zadania może skutkować oceną niedostateczną wpisaną na danej lekcji do dziennika.
III. INNE POSTANOWIENIA:
1.Uczeń jest zobowiązany do posiadania (wybranego przez nauczyciela) podręcznika, oraz zeszytu przedmiotowego na każdej lekcji przedmiotu.
2.W wypadku opuszczenia przez ucznia ponad 50% zajęć lekcyjnych z historii, i braku podstaw do wystawienia oceny uczeń nie jest klasyfikowany.
3.W przypadkach uzasadnionych, na przykład długiej choroby, potwierdzonej zwolnieniem lekarskim na piśmie, uczeń może zgłosić brak przygotowania do lekcji. W takich wypadkach uczeń ma jednak obowiązek uzupełnić braki wiedzy i notatki w zeszycie w możliwie szybkim czasie.
4. Osiągnięcia ucznia w konkursach przedmiotowych mogą podwyższyć ocenę śródroczną lub roczną.
5. Zadania domowe i opracowania samodzielne będą sprawdzane wyrywkowo, za ich brak uczeń 
otrzymuje ocenę  niedostateczną.
6.Nieobecność na lekcji nie zwalnia z obowiązku przygotowania się do kolejnych zajęć (uczeń może odpowiadać lub pisać sprawdzian, kartkówkę, ćwiczenie).
7. Uczeń, który otrzyma ocenę niedostateczną na pierwszy semestr ma obowiązek zaliczyć na 
pozytywną ocenę materiał nauczania z I semestru w terminie i formie ustalonej z nauczycielem.
8.Termin podania wyników z prac pisemnych nie powinien przekraczać dwóch tygodni od czasu 
     przeprowadzenia.
9. Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych mają wymagania edukacyjne dostosowane do swoich indywidualnych potrzeb rozwojowych i edukacyjnych, oraz możliwości psychofizycznych. Dostosowanie wymagań edukacyjnych nie ogranicza treści podstawy programowej.

► Uczniowie ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się (dysleksją, dysgrafią, dysortografią): 
  - uwzględnianie trudności z zapamiętywaniem nazw, nazwisk, dat,
  - w czasie odpowiedzi ustnych dyskretne naprowadzanie, dawanie więcej czasu na przypomnienie  nazw, terminów,
 - podczas uczenia stosowanie technik skojarzeniowych ułatwiających zapamiętywanie,
 - wprowadzanie w nauczaniu metod aktywnych, angażujących jak najwięcej zmysłów (ruch, dotyk, wzrok, słuch), używanie wielu pomocy dydaktycznych, urozmaicanie procesu nauczania,
 - zróżnicowanie formy sprawdzania wiadomości i umiejętności tak, by ograniczyć ocenianie na podstawie  pisemnych odpowiedzi ucznia,
 - przeprowadzanie sprawdzenia wiadomości ustnie z ławki, niekiedy nawet odpytywanie indywidualnie, 
 - częste  ocenianie prac domowych bez uwzględniania poprawności ortograficznej,
 - prośba, aby uczeń sam przeczytał głośno swoją pracę lub przepytanie go ustnie z tego zakresu materiału,
 - nakłanianie ucznia do pisania drukowanymi literami.

► Uczniowie z trudnościami dydaktycznymi:
- w związku z dużym problemem w selekcji i wyborze najważniejszych informacji z danego tematu  można wypisać kilka podstawowych pytań, na które uczeń powinien znaleźć odpowiedź czytając dany materiał (przy odpytywaniu prosić o udzielenie na nie odpowiedzi),
- pozostawianie większej ilości czasu na przygotowanie się z danego materiału (dzielenie go na małe części, wyznaczanie czasu na jego zapamiętanie),
- wspomaganie rozumienia treści tekstów czytanych samodzielnie poprzez pytania dodatkowe, wskazówki,
- podawanie poleceń w prostej formie,
- częste odwoływanie się do konkretu, przykładu, 
-unikanie pytań problemowych, przekrojowych, 
-odrębne instruowanie ucznia, zadawanie do domu tyle, ile uczeń jest w stanie wykonać samodzielnie.
- przygotowanie klasy do zrozumienia sytuacji kolegi czy koleżanki i podanie wzorów zachowań wspierających, oraz integrujących.

► Uczniowie szczególnie uzdolnieni:
- indywidualizacja, stopniowanie trudności,
- powierzanie odpowiedzialnych ról,
- tworzenie takich sytuacji dydaktycznych, które będą dla ucznia wyzwaniem i źródłem satysfakcji,
- wspieranie kreatywności i samodzielności ucznia we wszystkich obszarach nauczania,
- zachęcanie do pracy pozalekcyjnej i pozaszkolnej np. udziału w konkursach, olimpiadach, projektach, również pomocy  kolegom o mniejszych możliwościach intelektualnych,
- zaangażowanie ucznia w tworzenie pomocy dydaktycznych,
- otwartość na inicjatywy i pomysły ucznia.
► Uczniowie przewlekle chorzy: 
- dostosowanie warunków organizacyjnych zgodnie z zaleceniami lekarza,
- korzystanie z zaleconego przez lekarza sprzętu medycznego i leków,
-  możliwość zmierzenia poziomu glukozy na gleukometrze w dowolnym momencie –  także w trakcie trwania lekcji,
-  możliwość podania insuliny,
-  możliwość zmiany zestawu infuzyjnego w przypadku leczenia osobistą pompą insulinową w odpowiednich 
   warunkach zapewniających bezpieczeństwo i dyskrecję,
-  możliwość spożycia posiłków o określonej godzinie, a jeśli istnieje taka potrzeba , nawet w trakcie 
   trwania lekcji,
-  możliwość zaspokojenia pragnienia, oraz możliwość korzystania z toalety, także w czasie trwania zajęć lekcyjnych,
- zwiększanie motywacji do nauki i terapii,
- konieczność zapewnienia pomocy przy nadrabianiu zaległości związanych z absencją szkolną,
- w razie narastających trudności szkolnych  zapewnienie uczniowi możliwości douczania, zorganizowanie odpowiednio czasu na naukę z częstymi przerwami na odpoczynek, modyfikowanie  i zmienianie sposobów przyswajania wiadomości szkolnych,
- zapewnienie  prawidłowej, spokojnej i przyjaznej atmosfery,
- przygotowanie klasy do zrozumienia sytuacji kolegi czy koleżanki i podanie wzorów zachowań   
  wspierających oraz integrujących.
► Uczniowie z zaburzeniami zachowania i emocji:
- nie karanie za objawy nadpobudliwości np. wiercenie się na lekcji,
- upewnienie się, czy uczeń zrozumiał wydane polecenie (w razie potrzeby powtórzyć je jeszcze raz),
- w trakcie lekcji sprawdzanie, czy uczeń kontynuuje zadaną pracę (jeśli nie – przypominanie mu po raz  kolejny, co ma robić),
- rozkładanie trudniejszych zadań na etapy,
- stałe kontrolowanie i przypominanie o obowiązkach, oraz pomoc w ich realizacji, 
- przed zakończeniem lekcji sprawdzanie czy uczeń zapisał notatkę, treść zadania domowego.
► Uczniowie mający trudności z adaptacją:
- motywowanie ucznia do wzmożonej pracy,
- aktywizacja ucznia,
- zapewnienie prawidłowej, spokojnej i przyjaznej atmosfery.
- przygotowanie klasy do zrozumienia sytuacji kolegi czy koleżanki i podanie wzorów zachowań wspierających oraz integrujących.

► Uczniowie przeżywający traumę:
- ścisła (regularna i częsta) współpraca z rodzicami czy opiekunami ucznia,
- ewentualny kontakt ze specjalistami pracującymi z uczniem poza szkołą, przestrzeganie ich zaleceń czy  wskazówek, informowanie o sytuacji ucznia w szkole,
-  bezpośrednie zaangażowanie  pedagoga szkolnego, zaofiarowanie dziecku możliwości  
   natychmiastowego kontaktu (spotkania, rozmowy) w szkole w przypadku pojawienia się problemów, z którymi uczeń nie może poradzić sobie samodzielnie,
- zapewnienie uczniowi prawidłowej, spokojnej i przyjaznej atmosfery.
-  przygotowanie wychowawcy i nauczycieli do odpowiedniego, „ochronnego” zachowania wobec  poszkodowanego ucznia (np. wyrozumiałość w przypadku „złego dnia”, tolerowanie nieprzygotowania   częstszego niż dopuszczalne oraz słabszych, czasem niezadowalających wyników, cierpliwość w przypadku trudności w koncentracji, zapamiętywaniu itd.),
► Uczniowie słabowidzący:
- właściwe umiejscowienie ucznia w klasie (zapewniające właściwe oświetlenie i widoczność),
- udostępnianie tekstów (np. testów sprawdzających wiedzę) w wersji powiększonej,
- zwracanie uwagi na szybsze zmęczenie ucznia związaną ze zużywaniem większej energii na patrzenie i interpretację informacji uzyskanych drogą wzrokową, w związku z tym wydłużanie czasu na wykonanie określonych zadań,
- częste zadawanie pytania- „co widzisz?” w celu sprawdzenia i uzupełnienia słownego trafności doznań  wzrokowych,
- przy zaburzeniach ze wzrokiem uczeń nie odpowiada przy mapie.

► Uczniowie słabosłyszący:
- zapewnienie dobrego oświetlenia klasy oraz miejsca dla ucznia w pierwszej ławce w rzędzie od okna, uczeń będąc blisko nauczyciela, którego twarz jest dobrze oświetlona, może słuchać jego wypowiedzi i jednocześnie odczytywać mowę z ust, należy też umożliwić uczniowi odwracanie się w kierunku innych kolegów odpowiadających na lekcji co ułatwi lepsze zrozumienie ich wypowiedzi,
- należy mówić do ucznia wyraźnie używając normalnego głosu i intonacji, unikać gwałtownych ruchów głową czy nadmiernej gestykulacji,
- zadbanie o spokój i ciszę w klasie, eliminowanie zbędnego hałasu m.in. zamykanie okna przy ruchliwej ulicy, unikanie szeleszczenia kartkami papieru, szurania krzesłami, 
- nauczyciel winien upewnić się czy polecenia kierowane do całej klasy są właściwie rozumiane przez ucznia, w przypadku trudności zapewnienie mu dodatkowych wyjaśnień, sformułowanie polecenia w inny sposób
- uczeń niedosłyszący powinien siedzieć w ławce ze zdolnym uczniem, zrównoważonym emocjonalnie, który chętnie dodatkowo będzie pomagał mu np. szybciej otworzy książkę, wskaże ćwiczenie, pozwoli przepisać notatkę z zeszytu itp.,
- w czasie lekcji wskazane jest używanie jak najczęściej pomocy wizualnych i tablicy (m.in. zapisanie nowego tematu, nowych i ważniejszych pojęć, dat),
- przy ocenie prac pisemnych nie należy uwzględniać błędów wynikających z niedosłuchu, one nie powinny obniżyć ogólnej oceny pracy,
- przy ocenie osiągnięć ucznia z wadą słuchu należy szczególnie doceniać własną aktywność i wkład pracy ucznia, a także jego stosunek do obowiązków szkolnych (systematyczność, obowiązkowość, dokładność).

► Uczniowie z niepełnosprawnością ruchową, w tym z afazją:
-zwracając się do ucznia bezpośrednio, należy stanąć blisko niego w ten sposób, aby widział usta nauczyciela, i mówić wykonując wyraźne ruchy ustami; nie należy oczekiwać szybkich odpowiedzi, uczeń potrzebuje więcej czasu niż inni aby sformułować odpowiedź, ( w przypadku trudności ze zrozumieniem wypowiedzi ucznia najlepiej patrzeć na jego usta),
- ograniczać konieczność pamięciowego opanowywania wiedzy,
- oferować na zajęciach gotowe wykresy, tabele, mapy,  
- umieszczać podręczniki czy inne pomoce na kontrastowym tle, co pozwala na lepszą koncentrację.

V. WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE:
Ocena celująca:

Wymagania	Uszczegółowienie wymagań	
Myślenie historyczne	- pełne zrozumienie przerobionego materiału,	
Wiedza historyczna	- duży zasób wiadomości nie tylko podręcznikowych,
- nie popełnienia żadnych błędów merytorycznych, 	
Umiejętności intelektualne	- samodzielnie prawidłowo odpowiada,
- ma własne spojrzenie na pewne wydarzenia,
- osiąga sukcesy w konkursach i olimpiadach,	
Aktywność	- zaangażowany na lekcji, dociekliwy,	
Lektura	- poszerza wiedzę podręcznikową o inne źródła, czyta
  czasopisma historyczne, interesuje się bieżącymi wydarzeniami, 
- kojarzy wiadomości lekcyjne z lekturą,	
Mapa	- bardzo dobra orientacja na mapie,	
Forma wypowiedzi	- operuje właściwym słownictwem,
- płynna, swobodna odpowiedz,	
Chronologia	- bardzo dobra orientacja w czasie,	
Zeszyt	- bezbłędnie prowadzony,	
Zachowanie	- zamiłowanie i wielki wkład pracy,	
Ocena bardzo dobra:
Wymagania	Uszczegółowienie wymagań	
Myślenie historyczne	- wiąże fakty historyczne w jedną logiczną całość,
- umie zastosować pojęcia w kontekstach dosłownych
  i przenośnych,
- rozwiązuje problemy,	
Wiedza historyczna	- wyczerpująco omawia problem,
- nie popełnia żadnych błędów merytorycznych,	
Umiejętności intelektualne	- łączy treści lekcji z wcześniejszymi tematami,
- potrafi całościowo ocenić wydarzenie,
- potrafi „wyłowić” błędy kolegi,	
Aktywność	- jest aktywny na lekcji,	
Forma wypowiedzi	- posiada bogate słownictwo przedmiotowe,
- swobodnie posługuje się przerobionym materiałem,
- odpowiedź rozumowa, a nie mechaniczna,	
Chronologia, mapa	- bardzo dobra orientacja w czasie i na mapie,	
Zeszyt	- systematycznie prowadzony,	
Zachowanie	- zawsze przygotowany,
- włącza się do pomocy koleżeńskiej.	

Ocena dobra:
- dysponuje wiedzą określoną programem nauczania,
- poprawnie posługuje się terminologią historyczną,
- dokona w oparciu o mapy zamieszczone w podręczniku lub o mapę ścienną analizy zmian granic państwowych, 
przemieszczeń ludności, przebiegu konfliktów zbrojnych,
- potrafi porównać podstawowe zjawiska i wydarzenia występujące w różnych okresach  (epokach) historycznych
 i środowiskach geopolitycznych,
- potrafi korzystać z innych źródeł niż podręcznik np.: encyklopedia, atlas historyczny, prasa młodzieżowa i inne.

Ocena dostateczna:
- omawiane wydarzenia potrafi usytuować w związkach czasowo – przestrzennych   i przyczynowo – 
skutkowych,
- potrafi określone wydarzenia i zjawiska  przypisać do właściwych epok, okresów  historycznych,
- bez pomocy nauczyciela potrafi odnaleźć informacje w podstawowych nośnikach informacji historycznej, np.:
  podręcznik, encyklopedia, słownik, atlas,
- z pomocą nauczyciela potrafi dokonać analizy materiału źródłowego,
- prowadzi zeszyt (mogą wystąpić minimalne braki w zapisie),

Ocena dopuszczająca:
Wymagania	Umiejętności	Braki	
Wiedza historyczna 	- minimum opracowanego
   materiału,
- zasób wiadomości mały,	- luki w materiale 
   faktograficznym,
- występują błędy rzeczowe,	
Myślenie historyczne	- wspomagany przez
nauczyciela: kojarzy 
   najważniejsze fakty,
   wydarzenia, wykona proste 
ćwiczenia z podręcznikiem, 
czy tekstami źródłowymi.	- słabo łączy, kojarzy fakty 
   i postacie historyczne,	
Postawa	- systematycznie uczęszcza 
   na zajęcia,	- brak zainteresowania
   nauczanym przedmiotem,	
Mapa, chronologia, zeszyt	- prowadzi zeszyt,
- ma kłopoty z datami,	- niedbale prowadzi zeszyt,
  brakuje niektórych zapisów,
- miesza czas wydarzeń,
- ogólne kłopoty w pracy 
   z mapą, atlasem,

Ocena niedostateczna:
Braki	Wyszczególnienie	
Wiedza historyczna 	- nie zna podstawowego materiału rzeczowego przerobionego na 
   lekcji,
- nie potrafi odpowiedzieć na najprostsze pytania dotyczące
   przerobionego materiału,
- nie opanował minimum najważniejszych wiadomości,
- myli pojęcia, daty, postacie, fakty,
	
Myślenie historyczne	- nie potrafi myśleć w kategoriach historycznych,
- brak samodzielnego wnioskowania,
- nie podejmuje próby jakiejkolwiek odpowiedzi na zadane
   pytania,
- nie rozumie przyczyn omawianych wydarzeń,
- nie potrafi wyjaśnić pojęć, faktów,	
Mapa, chronologia, zeszyt	- brak zeszytu
- nie zna mapy,
- nie odrabia zadań	
Postawa (zachowanie, kultura osobista)	- zupełnie lekceważy przedmiot,
- systematycznie opuszcza zajęcia,
- wykazuje maksimum złej woli,
- rażące niezdyscyplinowanie na lekcji,
- nie chce korzystać z pomocy koleżeńskiej,
- ciągły brak przygotowania do lekcji,
- notorycznie lekceważy wszelkie polecenia.	

Wymagania na poszczególne oceny do programu nauczania „Poznać przeszłość” historii dla klasy 1 liceum ogólnokształcącego i technikum

Temat lekcji	Zagadnienia	Wymagania na poszczególne oceny	
		Ocena dopuszczająca
Uczeń:	Ocena dostateczna
Uczeń:	Ocena dobra
Uczeń:	Ocena bardzo dobra
Uczeń:	Ocena celująca
Uczeń:	
Po co nam historia?	•	Program nauczania, zasady pracy, kryteria oceniania 
•	Podstawowe pojęcia (prehistoria, historia, epoki historyczne, rodzaje źródeł historycznych)
•	Periodyzacja dziejów 
Cele i metody pracy ze źródłami i schematami, planami i materiałem ilustracyjnym	– prawidłowo stosuje pojęcie historia, prehistoria	– rozpoznaje rodzaje źródeł historycznych	– opisuje rodzaje źródeł historycznych 
– wymienia w kolejności chronologicznej epoki historyczne	– wskazuje i wyjaśnia ramy chronologiczne poszczególnych epok historycznych	– wyjaśnia zasady pracy z materiałami źródłowymi 	
Rozdział I. Pierwsze cywilizacje	
1. Zanim zaczęła się historia	•	Podstawy antropogenezy
•	Chronologia prehistorii: epoki kamienia, brązu i żelaza 
Rewolucja neolityczna i jej znaczenie	– prawidłowo stosuje pojęcie prehistoria 
– wymienia w kolejności epoki prehistorii (epoka kamienia, epoka brązu, epoka żelaza) 
– wskazuje na mapie rejon pojawienia się Homo sapiens 	– prawidłowo wyjaśnia pojęcia: paleolit, neolit, antropogeneza, rewolucja neolityczna 
– przedstawia na mapie  przebieg migracji Homo sapiens 	– wymienia w porządku chronologicznym etapy ewolucji człowieka 
– wyjaśnia znaczenie rewolucji neolitycznej 	– przedstawia ideę ewolucji Karola Darwina
– opisuje etapy ewolucji człowieka  
– wyjaśnia cechy sztuki paleolitu i neolitu	– w szerokim aspekcie przedstawia i wyjaśnia dokonania naukowe Karola Darwina 
	
2. Starożytna Mezopotamia	•	Znaczenie wielkich rzek dla rozwoju cywilizacji i powstania pierwszych państw
•	Ustrój polityczny państw-miast sumeryjskich i ukształtowanie się pierwszych imperiów
•	Pismo i znaczenie jego wynalezienia 
•	Najważniejsze cywilizacje  Mezopotamii: Sumer, Babilonia i Asyria
•	Ustrój polityczny i struktury społeczne starożytnych cywilizacji Mezopotamii 
•	Osiągnięcia cywilizacji Mezopotamii
Współczesne dziedzictwo kultur Bliskiego Wschodu	– wskazuje na mapie rejony wielkich rzek (Tygrys, Eufrat)
– wyjaśnia rolę wielkich rzek dla rozwoju gospodarki 
– rozpoznaje pismo klinowe	– wymienia najważniejsze wynalazki cywilizacji sumeryjskiej 
– wyjaśnia cechy ustrojowe sumeryjskich miast-państw 
– wskazuje na mapie obszar Babilonu i Asyrii 
– rozpoznaje dzieła sztuki mezopotamskiej 
	– wyjaśnia okoliczności powstania pisma i znaczenie jego wynalezienia
– wyjaśnia rolę wielkich przywódców: Hammurabiego, Sargona Wielkiego
– wyjaśnia znaczenie kodyfikacji prawa 
– za pomocą mapy opisuje zmiany granic starożytnych imperiów – opisuje ustrój polityczny i struktury społeczne starożytnych cywilizacji
– wymienia najważniejsze osiągnięcia cywilizacji Mezopotamii 
– wyjaśnia cechy religii mezopotamskiej 

	– opisuje w porządku chronologicznym najważniejsze etapy dziejów Mezopotamii 
– wyjaśnia rolę wielkich przywódców: Nabuchodonozora II, Assurbanipala 	– w szerokim aspekcie wyjaśnia przyczyny postania pierwszych państw w rejonie Mezopotamii
– porównuje osiągnięcia cywilizacyjne ludów Mezopotamii 
– wskazuje współczesne dziedzictwo kultur Bliskiego Wschodu 	
3. Starożytny Egipt	•	Dzieje starożytnego Egiptu
•	Ustrój polityczny państwa faraonów
•	Struktura społeczeństwa starożytnego Egiptu
•	Politeistyczne wierzenia Egipcjan
•	Osiągnięcia cywilizacji Egiptu
•	Współczesne dziedzictwo cywilizacji Egiptu
Najważniejsze zachowane zabytki cywilizacji Egiptu – piramidy	– wskazuje na mapie Egipt i Nil
– wyjaśnia rolę Nilu dla gospodarki egipskiej 
– rozpoznaje pismo hieroglificzne 
– rozpoznaje piramidy egipskie 

	– opisuje warunki naturalne Egiptu 
– opisuje główne cechy ustroju politycznego starożytnego Egiptu
– wymienia główne cechy religii egipskiej 
– rozpoznaje dzieła sztuki egipskiej 
– wyjaśnia okoliczności powstania piramid	– za pomocą mapy opisuje zmiany granic Egiptu
– opisuje główne cechy ustroju społecznego starożytnego Egiptu 
– wymienia i opisuje najważniejsze osiągnięcia cywilizacji egipskiej
– wymienia głównych bogów egipskich i opisuje mitologię egipską	– w szerokim aspekcie przedstawia rolę czynników geograficznych dla dziejów starożytnego Egiptu
– wymienia w porządku chronologicznym główne etapy dziejów starożytnego Egiptu 
– wyjaśnia rolę wielkich przywódców: Ramzesa II, Echnatona
	– w szerokim aspekcie przedstawia okoliczności powstania i funkcjonowania państwa egipskiego 
– porównuje osiągnięcia cywilizacyjne ludów Mezopotamii i Egiptu
– wskazuje współczesne dziedzictwo kultury starożytnego Egiptu
– wyjaśnia okoliczności odczytania hieroglifów egipskich 	
4. Izrael i Fenicja	•	Inne cywilizacje Bliskiego Wschodu: Izrael i Fenicja
•	Monoteizm religii żydowskiej i jego znaczenie 
•	Dzieje państwa żydowskiego
•	Kolonizacja fenicka i jej znaczenie	– wskazuje na mapie rejon Izraela (z Jerozolimą) i Fenicji 
– wymienia główne założenia monoteizmu
– rozpoznaje pismo fenickie  	– wyjaśnia główne założenia religii żydowskiej 
– wskazuje na mapie rejony kolonizacji fenickiej 
– wymienia główne osiągnięcie starożytnych Fenicjan 	– za pomocą mapy przedstawia zmiany granic Izraela 
– wyjaśnia znaczenie kolonizacji fenickiej 
– wyjaśnia znaczenie powstania alfabetu 	– opisuje główne etapy losów narodu żydowskiego 
– ukazuje rolę wielkich przywódców: Abrahama, Mojżesza, Salomona 	– w szerokim aspekcie ukazuje losy narodu żydowskiego w starożytności
– wyjaśnia rolę religii żydowskiej dla dziejów ludzkości 	
5. Cywilizacje Indii i Chin 
	•	Cywilizacja Indusu i Żółtej Rzeki
•	Źródła wielkich religii i systemów etycznych: hinduizmu, buddyzmu, konfucjanizmu i taoizmu  
Osiągnięcia cywilizacji Dalekiego Wschodu i Indii	– wskazuje na mapie rejon Indusu i Żółtej Rzeki
– rozpoznaje główne osiągnięcia cywilizacji starożytnych Indii i Chin	– wymienia główne osiągnięcia cywilizacji starożytnych Indii i Chin
– rozróżnia główne dalekowschodnie religie i systemy etyczne 	– wyjaśnia znaczenie osiągnięć cywilizacji Indii i Chin 
– wyjaśnia główne zasady dalekowschodnich religii i systemów etycznych: hinduizmu, buddyzmu, konfucjanizmu i taoizmu	– opisuje główne etapy dziejów starożytnych Indii i Chin
	– wskazuje współczesne dziedzictwo starożytnych cywilizacji Indii i Chin	
Rozdział II. Dzieje starożytnej Grecji	
1. Hellada i Hellenowie 	Wpływ ukształtowania terenu na cywilizację antycznej Grecji
Charakterystyka polis greckiej
Elementy wspólnoty greckiej
Rola religii greckiej
Wielka kolonizacja i jej znaczenie	– wskazuje na mapie teren Grecji 
– wyjaśnia wpływ ukształtowania naturalnego Grecji dla dziejów Hellady
– prawidłowo stosuje pojęcie polis
– wymienia główne cechy systemu polis 
	– opisuje warunki naturalne Grecji 
– wskazuje na mapie najważniejsze regiony starożytnej Grecji  
– prawidłowo stosuje pojęcia: wielka kolonizacja grecka, kolonia, metropolia
– wskazuje na mapie rejony kolonizacji greckiej 
– wymienia główne cechy religii greckiej 	– prawidłowo stosuje pojęcia: cywilizacja minojska, cywilizacja mykeńska
– rozpoznaje główne osiągnięcia cywilizacji minojskiej i mykeńskiej 
– opisuje proces i wyjaśnia znaczenie kolonizacji greckiej 
– opisuje struktury społeczne polis 
– wymienia głównych bogów i opisuje cechy mitologii greckiej 	– opisuje główne etapy dziejów cywilizacji minojskiej i mykeńskiej
– porównuje kolonizację fenicką z kolonizacją grecką  
– wyjaśnią rolę religii i sportu jako czynników integrujących Hellenów 	– w szerokim aspekcie wyjaśnia znaczenie polis dla dziejów cywilizacji europejskiej 
– wskazuje współczesne dziedzictwo cywilizacji starożytnej Grecji 	
2. Ateńska demokracja 	Początki Aten
Pierwotny ustrój Aten
Społeczeństwo ateńskie
Reformatorzy ustroju ateńskiego 
Charakterystyka demokracji ateńskiej w czasach Peryklesa 
Osiągnięcia i dziedzictwo starożytnych Aten	– wskazuje na mapie Ateny
– prawidłowo umiejscawia w czasie życie Peryklesa
– prawidłowo stosuje pojęcia: demokracja, oligarchia, obywatel 
– wymienia główne organy władzy w demokratycznych Atenach 	– wyjaśnia główne cechy ustrojowe demokratycznych Aten 
– prawidłowo stosuje pojęcia: ostracyzm, demagog, tyran
– opisuje strukturę społeczną Aten 
– rozpoznaje plan antycznych Aten
	– opisuje skład i zasady funkcjonowania głównych organów demokracji ateńskiej w czasach Peryklesa
– prawidłowo stosuje pojęcia: Zgromadzenie ludowe, Rada 500, sąd ludowy, strateg

	– opisuje w porządku chronologicznym główne etapy przemian ustrojowych w Atenach 
– wyjaśnia rolę wielkich przywódców: Drakona, Solona, Pizystrata, Klejstenesa, Peryklesa	– wskazuje współczesne dziedzictwo cywilizacji ateńskiej 
– w szerokim aspekcie przedstawia i ocenia demokrację ateńską
– w szerokim aspekcie opisuje i ocenia działalność Peryklesa 	
3. Starożytna Sparta	Początki Sparty
Oligarchiczny ustrój Sparty
Organizacja społeczeństwa Sparty 
Wychowanie i życie Spartan
	– wskazuje na mapie Spartę 
– prawidłowo stosuje pojęcia: oligarchia, wychowanie spartańskie  
– wymienia główne organy władzy w Sparcie 	– wyjaśnia główne cechy ustrojowe Sparty 
– opisuje strukturę społeczną Sparty 
– prawidłowo stosuje pojęcie: helota
– wymienia etapy życia spartiaty 	– opisuje skład i zasady funkcjonowania głównych organów władzy w Sparcie
– prawidłowo stosuje pojęcia: efor, geruzja, zgromadzenie ludowe 
– opisuje i wyjaśnia znaczenie wychowania spartańskiego  	– opisuje w porządku chronologicznym dzieje starożytnej Sparty 
– wyjaśnia rolę Likurga	– w szerokim aspekcie przedstawia i ocenia ustrój polityczny i społeczny Sparty
– porównuje i ocenia ustroje Aten i Sparty 	
4. Wojny grecko-perskie 	Narodziny i ekspansja imperium perskiego na Bliskim Wschodzie
Specyficzne rozwiązania militarne Greków
Przebieg działań zbrojnych podczas wojen perskich
Odniesienia do zmagań grecko-perskich w kulturze współczesnej
Ekspansja Aten po zwycięstwie nad Persją	– wskazuje na mapie Persję 
– umiejscawia w czasie wojny perskie 
– rozpoznaje i opisuje hoplitę greckiego 	– prawidłowo stosuje pojęcia: hoplita, falanga, triera
– wymienia i lokalizuje w czasie i przestrzeni główne bitwy wojen persko-greckich (Maraton, Termopile, Salamina) 	– za pomocą mapy przedstawia ekspansję perską 
– wyjaśnia genezę wojen perskich 
– wyjaśnia przyczyny sukcesu Greków 
– wymienia skutki wojen grecko-perskich 
	– opisuje w porządku chronologicznym przebieg wojen grecko-perskich 
– wyjaśnia znaczenie wielkich wodzów: Miltiadesa, Leonidasa, Temistoklesa
– wyjaśnia okoliczności i znaczenie powstania Związku Morskiego 	– w szerokim aspekcie wyjaśnia znaczenie wojen grecko-perskich dla losów Europy
	
5. Podboje Aleksandra Macedońskiego 	Skutki rywalizacji wewnątrz świata greckiego po zakończeniu wojen perskich
Przebieg podbojów Aleksandra Macedońskiego
Organizacja imperium macedońskiego
Znaczenie podbojów macedońskich dla kultury greckiej
Narodziny kultury hellenistycznej
Świat hellenistyczny	– lokalizuje na mapie Macedonię i Persję 
– lokalizuje w czasie panowanie Aleksandra Macedońskiego
– wymienia główne osiągnięcia Aleksandra Macedońskiego 
 
	– wymienia i lokalizuje w czasie i przestrzeni główne bitwy z czasów Aleksandra Wielkiego (Issos, Gaugamela) 
– prawidłowo stosuje pojęcie: epoka hellenistyczna 
	– wymienia przyczyny i skutki wojny peloponeskiej 
– wyjaśnia rolę Filipa II dla dziejów Macedonii 
– za pomocą mapy przedstawia ekspansję Aleksandra Macedońskiego 
– wyjaśnia przyczyny sukcesów armii macedońskiej 
– wymienia skutki podbojów Aleksandra Wielkiego 	– opisuje w porządku chronologicznym przebieg podbojów Filipa II i Aleksandra Macedońskiego 
– wyjaśnia rolę Demostenesa 
– wyjaśnia cechy ustrojowe monarchii Aleksandra Wielkiego 
	– w szerokim aspekcie politycznym, gospodarczo-społecznym i kulturowym przedstawia i ocenia działalność Aleksandra Macedońskiego 
– wyjaśnia ponadczasowe znaczenie podbojów Aleksandra Macedońskiego 
	
6. Kultura starożytnej Grecji 	Narodziny filozofii greckiej
Starożytny grecki teatr
Architektura grecka
Literatura i teatr grecki
Igrzyska olimpijskie i rola kultury fizycznej w antycznej Grecji	– rozpoznaje najważniejsze dzieła kultury starożytnej Grecji – prawidłowo stosuje pojęcia: filozofia, dramat, igrzyska olimpijskie 	– prawidłowo stosuje pojęcia: kultura helleńska, kultura hellenistyczna, gimnazjon 
– wyjaśnia rolę Homera
– wymienia najważniejsze osiągnięcia kulturowe Greków 	– wyjaśnia rolę: Sokratesa, Platona, Arystotelesa 
– opisuje główne cechy dramatu greckiego (tragedii, komedii)
– opisuje główne porządki architektoniczne w starożytnej Grecji
– opisuje i wyjaśnia rolę igrzysk olimpijskich w Grecji 
	– opisuje główne cechy jońskiej filozofii przyrody, epikureizmu i stoicyzmu 
– wyjaśnia rolę: Talesa z Miletu, Pitagorasa, Herodota, Tukidydesa 
 
	– wskazuje współczesne dziedzictwo kultury starożytnej Grecji 	
Rozdział III. Dzieje starożytnego Rzymu	
1. Republika rzymska 	Społeczeństwo Rzymu i źródła napięć społecznych
Powstanie ustroju republikańskiego 
Zasady funkcjonowania republiki
Najważniejsze urzędy republiki rzymskiej	–  wskazuje na mapie Italię, Rzym 
– lokalizuje w czasie powstanie Rzymu
– prawidłowo stosuje pojęcia: monarchia, republika 	– wyjaśnia pojęcia: monarchia, republika 
– wyjaśnia główne cechy ustrojowe republikańskiego Rzymu
– prawidłowo stosuje pojęcia: konsul, dyktator, obywatel, patrycjusze, plebejusze
– opisuje strukturę społeczną Rzymu 
– rozpoznaje plan antycznego Rzymu	– opisuje legendę o powstaniu Rzymu
– opisuje skład i zasady funkcjonowania głównych organów władzy w republikańskim Rzymie
– prawidłowo stosuje pojęcia: zgromadzenia ludowe, senat, trybun ludowy, pretor, cenzor

	– opisuje w porządku chronologicznym przemiany ustrojowe w starożytnym Rzymie
– wymienia najważniejszych bogów i wyjaśnia założenia ich mitologii 
	– wyjaśnia w szerokim aspekcie przemiany ustrojowe w starożytnym Rzymie 
– porównuje i ocenia ustrój republikańskiego Rzymu z innymi ustrojami antyku	
2. Podboje Rzymu 	Organizacja armii rzymskiej
Podboje Rzymu w Italii
Wojny punickie
Postacie wybitnych wodzów i ich wpływ na dzieje starożytne
Podbój świata śródziemnomorskiego
Konsekwencje podbojów dla Rzymu	– prawidłowo stosuje pojęcia: legion, imperium 
– rozpoznaje i opisuje rzymskiego legionistę 	– prawidłowo stosuje pojęcia: sprzymierzeńcy, kolonie rzymskie, prowincja 
– opisuje strukturę legionu rzymskiego 
– wymienia i lokalizuje w czasie i przestrzeni główne bitwy wojen punickiej (Kanny, Zama)	– za pomocą mapy przedstawia ekspansję rzymską
– wyjaśnia genezę wojen punickich  
– wyjaśnia przyczyny sukcesów Rzymian 
– wymienia skutki podbojów rzymskich 
	– opisuje w porządku chronologicznym przebieg podbojów rzymskich 
– wyjaśnia rolę wielkich wodzów: Pyrrusa, Hannibala, Scypiona Afrykańskiego

	– w szerokim aspekcie wyjaśnia skutki podbojów rzymskich dla Rzymu i całego basenu śródziemnomorskiego  	
3. Początki cesarstwa rzymskiego 	Kryzys republiki rzymskiej
Rywalizacja wodzów o władzę w Rzymie
Podboje i wojny domowe w I w. p.n.e.
Okoliczności powstania cesarstwa
Ustrój pryncypatu 	– prawidłowo stosuje pojęcia: republika, cesarstwo, niewolnictwo 
	– wymienia polityczne i społeczne przyczyny kryzysu republiki rzymskiej
– lokalizuje w czasie i wymienia główne osiągnięcia Juliusza Cezara, Oktawiana Augusta
– prawidłowo stosuje pojęcie: gladiator 	– opisuje powstanie Spartakusa 
– wyjaśnia pojęcia: I triumwirat, II triumwirat, pryncypat
– wymienia i lokalizuje w czasie główne bitwy okresu wojny domowej w Rzymie (Farsalos, Akcjum) 	– opisuje w porządku chronologicznym etapy przemian ustrojowych w Rzymie
– wyjaśnia rolę wielkich przywódców: braci Grakchów, Krassusa, Pompejusza, Marka Antoniusza, Kleopatry VII 	– w szerokim aspekcie wyjaśnia przyczyny i skutki przemian ustrojowych w Rzymie 
– w szerokim aspekcie przedstawia i ocenia działalność Juliusza Cezara i Oktawiana Augusta	
4. Imperium Rzymskie 	Pax Romana i zasady funkcjonowania imperium
Rola limesu jako granicy imperium
Kontakty Rzymian z ludami spoza granic imperium (w tym szlak bursztynowy)
Niewolnictwo: znaczenie w gospodarce i życiu społecznym, różnorodny status niewolników	– prawidłowo stosuje pojęcia: Imperium Rzymskie, romanizacja 
– wskazuje na mapie Imperium Rzymskie 	– wyjaśnia pojęcie romanizacja i podaje jej przykłady
– rozpoznaje główne osiągnięcia cywilizacji rzymskiej 
– wyjaśnia pojęcie: kult cesarza
	– za pomocą mapy przedstawia proces rozszerzania Imperium Rzymskiego w okresie cesarstwa 
– wyjaśnia pojęcia: pax Romana, limes, szlak bursztynowy, wyzwoleniec
– opisuje przemiany społeczne w okresie wczesnego cesarstwa 
	– wyjaśnia przyczyny zahamowania ekspansji rzymskiej 
– opisuje przemiany religii rzymskiej w okresie wczesnego cesarstwa 	– w szerokim zakresie wskazuje przyczyny i skutki procesu romanizacji 
– w szerokim zakresie wyjaśnia przyczyny trwałości Imperium Rzymskiego 	
5. Osiągnięcia Rzymian 	Znaczenie prawa rzymskiego
Architektura rzymska
Rozwój sieci szlaków komunikacyjnych imperium
Sztuka i literatura rzymska	– prawidłowo stosuje pojęcie prawo rzymskie
– rozpoznaje główne dzieła kultury starożytnego Rzymu 
	– wymienia cechy prawa rzymskiego 
– wymienia cechy architektury rzymskiej 	– wyjaśnia ponadczasowe znaczenie prawa rzymskiego
– wyjaśnia zjawisko hellenizacji kultury rzymskiej 	– przedstawia działalność: Polibiusza, Tacyta, Cycerona, Owidiusza, Wergiliusza, Horacego	– wyjaśnia znaczenie kultury rzymskiej dla dziejów Imperium Rzymskiego
– wskazuje dziedzictwo kultury rzymskiej	
6. Narodziny chrześcijaństwa 	Początki chrześcijaństwa
Prześladowania chrześcijan – ich skala i przyczyny
Wzrost popularności, legalizacja i uznanie chrześcijaństwa za religię państwową
Pierwsze herezje i rozłamy w chrześcijaństwie	– prawidłowo stosuje pojęcie chrześcijaństwo 
– umiejscawia w czasie narodziny chrześcijaństwa
– rozpoznaje symbole chrześcijańskie 	– wymienia główne cechy chrześcijaństwa 
– wymienia etapy powstania religii chrześcijańskiej 
– wyjaśnia symbole chrześcijaństwa 
– prawidłowo stosuje pojęcia: mesjasz, męczennicy, herezja 	– wyjaśnia genezę powstania chrześcijaństwa
– za pomocą mapy opisuje proces rozszerzania się chrześcijaństwa 
– przedstawia działalność św. Piotra i Pawła
 	– opisuje w porządku chronologicznym ewolucję pozycji chrześcijaństwa w Imperium Rzymskim
– wyjaśnia przyczyny sukcesu chrześcijaństwa  
	– w szerokim zakresie wyjaśnia znaczenie powstania chrześcijaństwa dla dziejów 	
7. Upadek cesarstwa rzymskiego 	Dominat w Rzymie
Relacje imperium z plemionami barbarzyńskimi
Zmiany społeczne w Rzymie
Walki wewnętrzne o władzę nad imperium
Wewnętrzne przyczyny kryzysu imperium 
Wędrówka ludów
Rozpad imperium i upadek cesarstwa zachodniorzymskiego 	– prawidłowo umiejscawia w czasie rozpad Imperium Rzymskiego 
– prawidłowo umiejscawia w czasie upadek imperium zachodniorzymskiego 
– wymienia przyczyny upadku Imperium Rzymskiego 	– prawidłowo stosuje pojęcie barbarzyńcy
– wyjaśnia znaczenie pojęcia Wielka Wędrówka Ludów 
– wymienia przyczyny najazdów Germanów na Imperium Rzymskie 
– przedstawia znaczenie postacie Teodozjusza Wielkiego 	– wyjaśnia zewnętrzne i wewnętrzne przyczyny kryzysu Imperium Rzymskiego  
– wyjaśnia pojęcie Hunowie
– przedstawia znaczenie postaci Romulusa Augustulusa
– za pomocą mapy opisuje etapy upadku imperium zachodniorzymskiego

 	– wyjaśnia główne założenia ustrojowe dominatu
– wyjaśnia znaczenie postaci Dioklecjana, Konstantyna Wielkiego
– w porządku chronologicznym opisuje proces upadku imperium zachodniorzymskiego 	– porównuje formy ustrojowe w starożytnym Rzymie 
– w szerokim aspekcie politycznym, społeczno-gospodarczym i kulturowym wyjaśnia przyczyny kryzysu i upadku Imperium Rzymskiego  	
Rozdział IV. Początki średniowiecza	
1. Cesarstwo bizantyjskie	Cesarstwo bizantyjskie czasów Justyniana Wielkiego 
Osiągnięcia Bizantyjczyków: kodyfikacja praw, architektura
Znaczenie Bizancjum dla zachowania osiągnięć cywilizacji antycznej
Rola Bizancjum dla rozwoju chrześcijaństwa 	– prawidłowo stosuje pojęcie Bizancjum 
– prawidłowo umiejscawia w czasie i przestrzeni imperium Justyniana Wielkiego 
– rozpoznaje główne dzieła kultury cesarstwa bizantyjskiego	– wymienia cechy sztuki bizantyjskiej 
– wymienia najważniejsze dokonania Justyniana Wielkiego 
– rozpoznaje plan Konstantynopola	– opisuje ustrój polityczny Bizancjum 
– wyjaśnia znaczenie panowania Justyniana Wielkiego
– za pomocą mapy przedstawia ekspansję Bizancjum za czasów Justyniana Wielkiego 	– opisuje w porządku chronologicznym dzieje imperium bizantyjskiego
– wyjaśnia pojęcie ikonoklazm 	– w szerokim aspekcie politycznym, społeczno-gospodarczym i kulturowym przedstawia znaczenie Bizancjum dla dziejów Europy
	
2. Narodziny i podboje islamu 	Okoliczności powstania islamu
Zasady islamu i przyczyny jego popularności
Podboje islamu i powstanie kalifatu
Powstanie podziałów w islamie
Osiągnięcia cywilizacyjne Arabów	– prawidłowo stosuje pojęcia: Arabowie, islam, muzułmanie
– prawidłowo umieszcza w czasie i przestrzeni powstanie islamu
– rozpoznaje główne cechy kultury islamskiej 	– wymienia główne założenia religii islamskiej 
– wymienia etapy rozwoju religii islamskiej
– prawidłowo stosuje pojęcia: Mahomet, Allach, Koran, meczet 	– wyjaśnia genezę powstania islamu 
– za pomocą mapy opisuje proces rozszerzania się islamu
– przedstawia działalność Mahometa
– wyjaśnia pojęcia: dżihad, sunnici, szyici  
 	– opisuje w porządku chronologicznym rozwój imperium arabskiego 
– wyjaśnia przyczyny sukcesu islamu
– wyjaśnia pojęcie kalifat
– wymienia osiągnięcia cywilizacyjne Arabów 

	– w szerokim zakresie wyjaśnia znaczenie powstania islamu dla dziejów 
– wyjaśnia znaczenie Arabów dla dziejów cywilizacji ludzkiej  	
3. Na gruzach Imperium Rzymskiego 	Państwa barbarzyńskie na gruzach Imperium Rzymskiego
Chrystianizacja plemion barbarzyńskich
Wzrost znaczenia Franków i powstrzymanie ekspansji islamu w Europie 
Utworzenie państwa kościelnego	– prawidłowo stosuje pojęcia: Germanie, Frankowie, chrystianizacja 
– lokuje w czasie i przestrzeni powstanie państwa Franków 
– lokuje w czasie i przestrzeni powstania Państwa Kościelnego 	– opisuje cechy ustrojowe państw germańskich 
– wymienia i wskazuje na mapie państwa germańskie 	– za pomocą mapy opisuje proces powstania państwa Franków
– prawidłowo stosuje pojęcia: Merowingowie, Karolingowie, majordom 	– wyjaśnia rolę Chlodwiga, Karola Młota i Pepina Krótkiego 
– opisuje w porządku chronologicznym etapy rozwojowe państwa Franków 	– w szerokim aspekcie wyjaśnia znaczenie powstania państwa Franków 	
4. Imperium Karola Wielkiego 	Podboje Karola Wielkiego
Renesans karoliński i osiągnięcia kulturalne Franków
Dziedzictwo Imperium Rzymskiego w kulturze Franków
Rozwój prawa i administracji państwowej za rządów Karola Wielkiego	– lokuje w czasie i przestrzeni imperium Karola Wielkiego 
– prawidłowo stosuje pojęcie cesarz 
– wymienia główne osiągnięcia Karola Wielkiego 	– opisuje cechy ustrojowe państwa Franków w czasach Karolingów 
– wymienia osiągnięcia kulturowe w czasach Karola Wielkiego
– prawidłowo stosuje pojęcia: marchia, hrabstwo, 7 sztuk wyzwolonych, minuskuła karolińska   	– wyjaśnia pojęcia: uniwersalizm karoliński, renesans karoliński
– wyjaśnia rolę Karola Wielkiego dla dziejów państwa Franków
– za pomocą mapy opisuje rozwój państwa Karola Wielkiego  	– opisuje w porządku chronologicznym etapy rozwojowe państwa Franków w czasach Karolingów 

	– w szerokim aspekcie wyjaśnia znaczenie panowania Karola Wielkiego dla dziejów Europy	
5. Czasy Ottonów 	Znaczenie traktatu z Verdun dla przyszłego podziału Europy Zachodniej
Kształtowanie się Francji i Niemiec
Najazdy Normanów 
Próby stworzenia europejskiej monarchii uniwersalistycznej przez Ottona III
Najazdy Węgrów	– lokalizuje w czasie i przestrzeni traktat w Verdun
– lokalizuje w czasie i przestrzeni imperium Ottonów 	– prawidłowo stosuje pojęcie: uniwersalizm cesarski, Normanowie, wikingowie, I Rzesza, Węgrzy
– za pomocą mapy opisuje proces rozpadu imperium Karolingów

	– opisuje cechy ustrojowe I Rzeszy 
– za pomocą mapy opisuje rozwój I Rzeszy  
	– wyjaśnia znaczenie traktatu w Verdun
– wyjaśnia rolę Ottona I i Ottona III dla dziejów Europy	– w szerokim zakresie wyjaśnia znaczenie imperium Ottonów dla Europy
– porównuje idee uniwersalne Karolingów i Ottonów 	
6. Feudalizm i społeczeństwo stanowe 	Zasady funkcjonowania i najważniejsze cechy systemu feudalnego
Drabina feudalna i role poszczególnych grup społecznych	– prawidłowo stosuje pojęcie stan społeczny 
– rozpoznaje rycerza i opisuje jego uzbrojenie 	– opisuje elementy drabiny feudalnej 
– prawidłowo stosuje pojęcia: system lenny, wasal, senior, herb
– charakteryzuje życie codzienne rycerzy	– wyjaśnia znaczenie pojęcia feudalizm 
– wymienia cechy kultury rycerskiej 	– opisuje główne zasady społeczeństwa stanowego 	– w szerokim zakresie wyjaśnia cechy społeczeństwa feudalnego 	
7. Pierwsze państwa Słowian 	Pochodzenie Słowian
Państwo Samona i państwo wielkomorawskie
Misja Cyryla i Metodego oraz początek obrządku i alfabetu słowiańskiego	– prawidłowo stosuje pojęcie Słowianie 
– prawidłowo wskazuje na mapie tereny pierwszych państw słowiańskich 	– za pomocą mapy wskazuje tereny Słowian wschodnich, zachodnich i południowych 
– opisuje cechy kultury i wierzeń słowiańskich 	– za pomocą mapy opisuje proces powstawania pierwszych państw słowiańskich 
– prawidłowo stosuje pojęcia: Przemyślidzi, Rurykowicze 	– wyjaśnia problem rozwoju chrześcijaństwa dla dziejów Słowian
– wyjaśnia rolę: Cyryla i Metodego, Włodzimierza Wielkiego 	– w szerokim aspekcie wyjaśnia okoliczności powstania pierwszych państw słowiańskich 	
Rozdział V. Polska za pierwszych Piastów	
1. Pradzieje ziem polskich 	Początki osadnictwa na ziemiach polskich
Kultura łużycka i osada w Biskupinie
Wpływy rzymskie na ziemiach polskich
Przybycie Słowian na ziemie polskie	– prawidłowo stosuje pojęcia: kultura łużycka, Biskupin	– wskazuje na mapie pierwsze ośrodki plemion polskich 
– prawidłowo stosuje pojęcia: ród, plemię 
	– opisuje cechy kultury łużyckiej
– prawidłowo stosuje pojęcie szlak bursztynowy  
	– opisuje losy ziem polskich w prehistorii i starożytności 
– wyjaśnia okoliczności pojawienia się Słowian na ziemiach polskich 
	– w szerokim aspekcie przedstawia losy ziem polskich w starożytności i wczesnym średniowieczu 	
2. Początki państwa polskiego 	Początki ekspansji terytorialnej Polan
Polityka wewnętrzna i zagraniczna Mieszka I
Przyczyny, okoliczności i znaczenie chrystianizacji Polski w obrządku zachodnim	– lokalizuje w czasie i przestrzeni powstanie państwa Polan
– prawidłowo stosuje pojęcie Piastowie 
– lokalizuje w czasie chrzest Polski 
	– wymienia osiągnięcia Mieszka I 
– wymienia przyczyny chrystianizacji Polski
 – prawidłowo stosuje pojęcia: drużyna, gród
	– wyjaśnia rolę Mieszka I i Dobrawy
– za pomocą mapy przedstawia proces rozwoju państwa pierwszych Piastów 	– wyjaśnia rolę chrystianizacji dla dziejów Polski
– opisuje i ocenia politykę zagraniczną Mieszka I 
– wyjaśnia pojęcie Dagome iudex	– w szerokim zakresie przedstawia okoliczności powstania i funkcjonowania państwa pierwszych Piastów 	
3. Panowanie Bolesława Chrobrego 	Podboje Bolesława Chrobrego
Organizacja drużyny książęcej i państwa piastowskiego
Początki organizacji kościelnej na ziemiach polskich
Polityka zagraniczna Bolesława Chrobrego
Koronacja królewska Chrobrego i jej znaczenie 	– lokalizuje w czasie zjazd gnieźnieński i koronację Bolesława Chrobrego 
– wskazuje na mapie państwo Bolesława Chrobrego
– wymienia główne osiągnięcia Bolesława Chrobrego 
– prawidłowo stosuje pojęcia: król, koronacja 	– wyjaśnia znaczenie postaci św. Wojciecha, Bolesława Chrobrego
– wymienia skutki zjazdu gnieźnieńskiego 
– wyjaśnia znaczenie pojęć: relikwia, święty, trybut, arcybiskupstwo, biskupstwo, Drzwi Gnieźnieńskie 
– lokalizuje w czasie wojnę Bolesława Chrobrego z Niemcami i Rusią 	– za pomocą mapy opisuje zmiany granic Polski w czasach pierwszych Piastów
– wymienia przyczyny i skutki wojen Bolesława Chrobrego z Niemcami i Rusią Kijowską
– opisuje cechy ustrojowe monarchii patrymonialnej  	– opisuje i ocenia politykę Bolesława Chrobrego 
– wyjaśnia znaczenie postaci: Ottona III i Henryka II
	– w szerokim aspekcie wyjaśnia dzieje Polski w czasach Bolesława Chrobrego 
– zestawia wydarzenia z dziejów Polski i Europy	
4. Kryzys monarchii Piastów 	Zewnętrzne i wewnętrzne skutki polityki podbojów i szybkiej chrystianizacji
Czynniki decentralizacyjne w państwie piastowskim
Utrata znaczenia monarchii piastowskiej
Odbudowa państwowości za Kazimierza Odnowiciela	– prawidłowo stosuje pojęcie tendencje centralistyczne i  decentralistyczne
– wskazuje na mapie państwo pierwszych Piastów 
– wymienia główne osiągnięcia Kazimierza Odnowiciela 	– umiejscawia w czasie koronację Mieszka II
– wymienia wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny klęski Mieszka II
– prawidłowo stosuje pojęcie powstanie ludowe	– za pomocą mapy wskazuje zmiany terytorialne Polski w XI–XII w. 
– wyjaśnia znaczenie postaci Mieszka II i Kazimierza Odnowiciela 	– wyjaśnia wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny kryzysu Polski pierwszych Piastów
– wyjaśnia znaczenie postaci: Bezpryma, Masława 	– w szerokim aspekcie wyjaśnia przyczyny i okoliczności kryzysu państwa pierwszych Piastów	
5. Od Bolesława Śmiałego do Bolesława Krzywoustego 	Polska w polityce międzynarodowej w XI w.
Panowanie Bolesława Śmiałego 
Spór Śmiałego z biskupem Stanisławem
Walki pomiędzy Piastami o sukcesję na przykładzie konfliktu między Krzywoustym a Zbigniewem
Polityka zagraniczna Krzywoustego 
	– umiejscawia w czasie koronację Bolesława Śmiałego 
– wymienia główne osiągnięcia Bolesława Śmiałego
– wymienia główne osiągnięcia Bolesława Krzywoustego  
	– wymienia przyczyny upadku Bolesława Śmiałego 
– wyjaśnia znaczenie postacie św. Stanisława
– lokalizuje w czasie wojnę Krzywoustego z Niemcami 
	– za pomocą mapy opisuje politykę zagraniczną Bolesława Krzywoustego  
– wyjaśnia znaczenie postaci Galla Anonima 	– wyjaśnia okoliczności koronacji Bolesław Śmiałego 
– wyjaśnia problem konfliktu króla Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem 
– wyjaśnia okoliczności walki o władzę za panowania Władysława Hermana
	– w szerokim aspekcie przedstawia przyczyny upadku Bolesława Śmiałego
– w szerokim aspekcie ocenia postać Bolesława Krzywoustego  	
6. Testament Bolesława Krzywoustego 	Postanowienia statutu Bolesława Krzywoustego
Konflikt pomiędzy synami Krzywoustego
Podział państwa piastowskiego w wyniku testamentu Krzywoustego
System senioratu i pryncypatu – funkcjonowanie i upadek
Wzrost znaczenia rycerstwa – feudalizm na ziemiach polskich
Pogłębianie się rozbicia dzielnicowego
	– umiejscawia w czasie i przestrzeni okres rozbicia dzielnicowego
– prawidłowo stosuje pojęcie rozbicie dzielnicowe  
	– wyjaśnia pojęcia: rozbicie dzielnicowe, testament Krzywoustego 
– prawidłowo stosuje pojęcia: seniorat, pryncypat
– wymienia przyczyny i skutki rozbicia dzielnicowego 	– za pomocą mapy i drzewa genealogicznego opisuje proces rozbicia dzielnicowego w Polsce
	– opisuje w porządku chronologicznym proces rozbicia dzielnicowego w Polsce
 –  wyjaśnia znaczenie postaci: Władysława Wygnańca, Bolesława Kędzierzawego, Mieszka Starego, Kazimierza Sprawiedliwego 	– wyjaśnia w szerokim aspekcie proces rozbicia dzielnicowego w Polsce 	
Rozdział VI. Pełnia i schyłek średniowiecza	
1. Między cesarstwem a papiestwem 	Wielka schizma wschodnia i jej skutki
Kryzys papiestwa w X w. i ruchy odnowy Kościoła
Spór papiestwa z cesarstwem – przyczyny, przebieg i skutki
Papiestwo u zenitu potęgi politycznej 
Stronnictwa propapieskie i procesarskie w średniowiecznej Europie	– prawidłowo stosuje pojęcia: władza uniwersalna, prawosławie, katolicyzm  
 –  wymienia cele polityki Grzegorza VII	– wyjaśnia pojęcia: wielka schizma wschodnia, spór o inwestyturę, ekskomunika, celibat
– lokalizuje w czasie wielką schizmę wschodnią i spór o inwestyturę 
– wskazuje na mapie obszary zdominowane przez prawosławie i obszary dominacji katolicyzmu
– wymienia różnicę między katolicyzmem a prawosławiem 	– wyjaśnia pojęcia: symonia, nepotyzm, konklawe, reforma gregoriańska, obóz gregoriański 
– wyjaśnia przyczyny i skutki sporu o inwestyturę
– wyjaśnia znaczenie postaci Grzegorza VII i  Henryka IV	– wyjaśnia znaczenie reformy kluniackiej
– w porządku chronologicznym opisuje proces sporu o inwestyturę 
– wyjaśnia znaczenie postaci Innocentego III
	– w szerokim aspekcie ukazuje skutki wielkiej schizmy wschodniej 
– w szerokim aspekcie wyjaśnia proces sporu o inwestyturę 	
2. Wyprawy krzyżowe 	Przyczyny ekonomiczne, polityczne, społeczne i religijne wypraw krzyżowych
Przebieg walk i najwybitniejsi wodzowie
Zakony rycerskie – okoliczności powstania i charakterystyka trzech najważniejszych zakonów
Skutki negatywne i pozytywne wypraw krzyżowych
Przebieg rekonkwisty w Hiszpanii	– lokalizuje na mapie Królestwo Jerozolimskie
– lokalizuje w czasie okres krucjat 
– prawidłowo stosuje pojęcie krucjata 
	– wymienia przyczyny i skutki krucjat 
– wymienia zakony rycerskie powstałe w czasie krucjat 
– prawidłowo stosuje pojęcie rekonkwista 	– za pomocą mapy opisuje przebieg krucjat
– wyjaśnia przyczyny początkowych sukcesów krzyżowców
– opisuje losy zakonów rycerskich 
– wyjaśnia pojęcia: wyprawa ludowa, handel lewantyński 
– wyjaśnia znaczenie postaci Urbana II 
 	– w porządku chronologicznym opisuje przebieg krucjat
– wyjaśnia znaczenie postaci: Fryderyk Barbarossa, Saladyn  	– w szerokim aspekcie ukazuje rolę krucjat dla dziejów politycznych, gospodarczo-społecznych i kulturowych Europy	
3. Najazdy mongolskie 	Przebieg podbojów Czyngis-chana i przyczyny jego sukcesów
Organizacja imperium mongolskiego
Przebieg i znaczenie inwazji mongolskiej na Europę	– lokalizuje na mapie imperium mongolskie 
– prawidłowo stosuje pojęcie Mongołowie
– rozpoznaje i opisuje  wojownika mongolskiego
	– wymienia przyczyny i skutki podbojów mongolskich 
– wymienia skutki ataku Mongołów na ziemie polskie 
– lokalizuje w czasie i przestrzeni bitwę pod Legnicą 
	– wyjaśnia znaczenie postaci Czyngis-chana
– wyjaśnia przyczyny sukcesów armii mongolskiej 
– za pomocą mapy opisuje proces ekspansji mongolskiej 	– w porządku chronologicznym opisuje proces ekspansji mongolskiej
– wyjaśnia znaczenie postaci Marca Polo  	– w szerokim aspekcie wyjaśnia okoliczności powstania i rolę imperium mongolskiego dla dziejów Polski i świata 	
4. Miasto i wieś w średniowieczu 	Ożywienie gospodarcze w XI–XIII w.
Rozwój miast w średniowieczu
Rola i charakterystyka rzemiosła i handlu w średniowiecznej Europie
Struktura społeczna średniowiecznego miasta
Znaczenie i sytuacja chłopstwa w średniowieczu
Nowe formy uprawy roli w średniowieczu	– rozpoznaje cechy miasta średniowiecznego 
– prawidłowo stosuje pojęcia: dwupolówka, trójpolówka, ratusz, cech 	– wymienia przyczyny ożywienia gospodarczego w XI–XIII w. 
– wymienia zmiany wprowadzone w rolnictwie w okresie pełnego średniowiecza 
– wyjaśnia rolę cechów i gildii 
– wymienia najważniejsze miasta średniowiecznej Europy 
– prawidłowo stosuje pojęcia: patrycjat, pospólstwo, cech	– wyjaśnia okoliczności powstania gospodarki towarowo-pieniężnej
– wyjaśnia znaczenie Hanzy, Wenecji, Genui i jarmarków szampańskich 
– za pomocą schematów opisuje warunki codziennego życia mieszkańców średniowiecznych miast i wsi	– wyjaśnia okoliczności powstania i cechy średniowiecznego mieszczaństwa
– opisuje cechy ustrojów miast w średniowieczu 
	– w szerokim zakresie politycznym, gospodarczo-społecznym oraz kulturowym ukazuje przemiany w średniowiecznej Europie XI–XIII w. 
– w szerokim aspekcie wyjaśnia znaczenie powstania samorządów miejskich dla dziejów Europy 	
5. Kościół w średniowieczu 	Powstanie nowych zakonów (cystersi, franciszkanie i dominikanie)
Znaczenie religii w życiu mieszkańców średniowiecznej Europy
Narodziny herezji średniowiecznych
Niewola awiniońska, upadek papiestwa, schizma zachodnia	– prawidłowo stosuje pojęcia: zakon, klasztor, herezja 	– wymienia cechy nowych zakonów (cystersów, dominikanów, franciszkanów) 
– wyjaśnia znaczenie religii w życiu średniowiecznych społeczeństw 	– wyjaśnia pojęcie Biblia pauperum
– wyjaśnia znaczenie powstania zakonów żebraczych 
– wyjaśnia założenia ideowe albigensów 
– wyjaśnia znaczenie postaci św. Franciszka, św. Dominika 	– opisuje w porządku chronologicznym przemiany wprowadzane w Kościele katolickim w XI–XIII w. 
– wyjaśnia znaczenie postaci św. Tomasza z Akwinu 
– wyjaśnia okoliczności niewoli awiniońskiej i wielkiej schizmy zachodniej
– wyjaśnia znaczenie soboru w Konstancji 	– w szerokim aspekcie politycznym, gospodarczo-społecznym, kulturowym wyjaśnia rolę Kościoła dla dziejów Europy 	
6. Europa późnego średniowiecza 	Wojna stuletnia i jej skutki 
Kryzys papiestwa i cesarstwa
Dżuma i jej następstwa
Przemiany społeczne i gospodarcze 
Powstanie imperium osmańskiego
Upadek cesarstwa bizantyjskiego i jego następstwa	– prawidłowo lokuje w czasie wojnę stuletnią
– prawidłowo lokuje w czasie i przestrzeni upadek Konstantynopola
– prawidłowo stosuje pojęcie czarna śmierć  	– wymienia przyczyny i skutki upadku cesarstwa bizantyjskiego
– wymienia główne założenia ideologii husyckiej 
 	– wyjaśnia przyczyny i skutki wojny stuletniej
– wyjaśnia rolę czarnej śmierci dla dziejów Europy 
– za pomocą mapy opisuje przebieg wojny stuletniej i ekspansję Osmanów
– wyjaśnia rolę Joanny d’Arc, Jana Husa	– opisuje przebieg i skutki wojen husyckich 
– wyjaśnia przyczyny i skutki ekspansji osmańskiej 
	– w szerokim aspekcie wyjaśnia przebieg i znaczenie wojny stuletniej dla dziejów Europy 
– w szerokim zakresie politycznym, gospodarczo-społecznym i kulturowym wyjaśnia przebieg i znaczenie wojen husyckich 
– w szerokim aspekcie wyjaśnia znaczenie powstania imperium osmańskiego 	
7. Kultura średniowiecznej Europy 	Kultura stanowa w średniowieczu jako wynik funkcjonowania społeczeństwa stanowego
Architektura romańska i gotycka
Literatura i teatr w średniowieczu
Malarstwo, rzeźba i inne sztuki plastyczne w średniowieczu	– rozróżnia budowle wzniesione w stylu romańskim i gotyckim 
– rozpoznaje najważniejsze zabytki kultury średniowiecznej 
	– za pomocą schematów opisuje style romański i gotycki 
– wyjaśnia znaczenie pojęcia kultura uniwersalna
– wymienia najważniejsze cechy kultury średniowiecznej 
 – wyjaśnia rolę chrześcijaństwa dla dziejów kultury średniowiecznej	– opisuje cechy malarstwa i rzeźby średniowiecznej
– prawidłowo stosuje pojęcia architektoniczne, typowe dla budowli średniowiecznych (np. portal, nawa, rozeta)
– wymienia najważniejsze uniwersytety średniowieczne  
– opisuje system edukacyjny w średniowieczu 	– wymienia i opisuje najważniejsze dzieła sztuki epoki średniowiecza 
– wyjaśnia rolę uniwersytetów dla dziejów średniowiecznej Europy 
– wyjaśnia rolę miast dla rozwoju kultury średniowiecznej 	– w szerokim aspekcie ukazuje rolę kultury średniowiecznej dla dziejów Europy
– wskazuje współczesne dziedzictwo kultury średniowiecza 	
Rozdział VII. Polska w późnym średniowieczu	
1. Polska dzielnicowa 	Zmiany społeczne, ekonomiczne i polityczne w okresie rozbicia dzielnicowego
Próby zjednoczenia ziem polskich w XII i XIII w.
Najazdy mongolskie
Sprowadzenie Krzyżaków do Polski	– prawidłowo lokuje w czasie okres rozbicia dzielnicowego 
– rozpoznaje i opisuje plan wsi i miasta lokowanego na prawie niemieckim 
– prawidłowo stosuje pojęcia: Marchia Brandenburska, Krzyżacy, Tatarzy	– wymienia i wskazuje na mapie zewnętrzne zagrożenia dla ziem polskich 
– lokalizuje w czasie i przestrzeni sprowadzenie Krzyżaków do Polski 
– lokalizuje w czasie i przestrzeni bitwę pod Legnicą 
– wymienia skutki najazdu Mongołów na Polskę 
– wymienia skutki sprowadzenia Krzyżaków do Polski 
– wymienia cechy lokowanych na prawie niemieckim wsi i miast 
	– wyjaśnia znaczenie postaci Konrada Mazowieckiego 
–  opisuje proces lokowania wsi i miast 
– prawidłowo stosuje pojęcia: immunitet, zasadźca, sołtys, wójt, łan, ratusz, wolnizna 	– wyjaśnia znaczenie zjazdu w Gąsawie dla dziejów Polski
– wyjaśnia znaczenie postaci: Leszek Biały, Henryk Brodaty, Henryk Pobożny
– wyjaśnia przyczyny ożywienia gospodarczego na ziemiach polskich w XIII w. 
	– w szerokim aspekcie politycznym, gospodarczo-społeczny i kulturowym wyjaśnia i ocenia skutki rozbicia dzielnicowego dla dziejów Polski 	
2. Odbudowa Królestwa Polskiego 	Próby zjednoczenia Polski na przełomie XIII i XIV w.
Przebieg walki o zjednoczenie Polski stoczonej przez Władysława Łokietka
Konflikty z Krzyżakami, Brandenburgią i Luksemburgami
Znaczenie koronacji Władysława Łokietka	– prawidłowo lokuje w czasie koronację Łokietka
– wskazuje na mapie proces zmiany granic państwa Władysława Łokietka  
– wymienia główne osiągnięcia Władysława Łokietka 
	– wymienia wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny zjednoczenia ziem polskich 
– wyjaśnia rolę postaci Władysława Łokietka 
– wymienia przyczyny i skutki wojny Władysława Łokietka z Krzyżakami 
– lokuje w czasie i przestrzeni bitwę pod Płowcami 
	– za pomocą mapy i drzewa genealogicznego opisuje proces walki o zjednoczenie Polski
– wyjaśnia rolę  Przemysła II i Wacława II
– lokuje w czasie panowanie Przemysława II i Wacława II	– w porządku chronologicznym opisuje proces zjednoczenia ziem polskich
– wyjaśnia rolę Kościoła dla procesów zjednoczeniowych 
– ocenia rolę panowania Przemyślidów w Polsce
– wyjaśnia  międzynarodowy kontekst dziejów Polski 
	– w szerokim aspekcie wyjaśnia przyczyny zjednoczenia ziem polskich 
– w szerokim aspekcie wyjaśnia i ocenia panowanie Władysława Łokietka
– zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy 	
3. Polska za Kazimierza Wielkiego 	Reformy prawne i administracyjne Kazimierza Wielkiego
Osiągnięcia gospodarcze i budowa pozycji politycznej Polski
Rozwój cywilizacyjny ziem polskich
Nabytki terytorialne Polski za Kazimierza Wielkiego
Polityka zagraniczna Kazimierza Wielkiego	– prawidłowo lokuje w czasie panowanie Kazimierza Wielkiego 
– rozpoznaje mapę Polski z czasów Kazimierza Wielkiego
– wymienia najważniejsze osiągnięcia Kazimierza Wielkiego  	– wymienia i wskazuje na mapie sąsiadów Polski w czasach panowania Kazimierza Wielkiego 
– wymienia najważniejsze reformy wewnętrzne Kazimierza Wielkiego
– lokalizuje w czasie powstanie Akademii Krakowskiej  	– za pomocą mapy opisuje politykę zagraniczną i wewnętrzną Kazimierza Wielkiego
– wyjaśnia przyczyny rozwoju gospodarczego Polski w czasach Kazimierza Wielkiego
 	– w porządku chronologicznym opisuje politykę zagraniczną Kazimierza Wielkiego 
– wyjaśnia zmiany ustrojowe w państwie Kazimierza Wielkiego
 – wyjaśnia  międzynarodowy kontekst dziejów Polski 

	– w szerokim aspekcie wyjaśnia i ocenia panowanie Kazimierza Wielkiego
 – zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy	
4. Andegawenowie i Jagiellonowie	Unia polsko-węgierska i rządy Andegawenów
Początki unii polsko-litewskiej
Polityka Władysława Jagiełły
Wzrost znaczenia szlachty na przełomie XIV i XV w.	– prawidłowo lokuje w czasie unię w Krewie 
– rozpoznaje mapę monarchii Jagiellonów
– prawidłowo stosuje pojęcie unia personalna
– wymienia założenia przywileju koszyckiego 
– wymienia założenia unii w Krewie  	– wymienia przyczyny i skutki przywileju w Koszycach 
– lokalizuje w czasie przywilej w Koszycach, unię w Krewie 
– wymienia przyczyny i skutki unii krewskiej  
– prawidłowo stosuje pojęcie przywilej generalny
 	– wyjaśnia przyczyny przejęcia władzy w Polsce przez Andegawenów 
– wyjaśnia polityczne i gospodarczo-społeczne skutki przywileju koszyckiego 
– wyjaśnia rolę postaci Ludwika Andegaweńskiego, Jadwigi, Jagiełły, Witolda
– lokuje w czasie unię w Horodle
– wymienia przyczyny i skutki unii horodelskiej 	– opisuje w porządku chronologicznym dzieje unii polsko-litewskiej 
– porównuje założenia unii krewskiej i horodelskiej 
– ocenia znaczenie unii krewskiej dla dziejów Polski 
– wyjaśnia problem następstwa tronu po Jagielle 
– wyjaśnia  międzynarodowy kontekst dziejów Polski
– wyjaśnia pojęcie przywilej jedleński  
	– w szerokim zakresie wyjaśnia skutki przywileju w Koszycach dla procesu kształtowania się demokracji szlacheckiej 
– zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy	
5. Wielka wojna z zakonem krzyżackim 	Przyczyny konfliktu polsko-krzyżackiego
Przebieg bitwy grunwaldzkiej  i jej znaczenie
Bitwa pod Grunwaldem w kulturze polskiej i późniejszej świadomości narodowej
Konflikt polsko-krzyżacki na soborze w Konstancji 	– prawidłowo lokuje w czasie i przestrzeni bitwę grunwaldzką 
– wymienia skutki bitwy grunwaldzkiej 
	– wskazuje na mapie Żmudź – wymienia przyczyny wojny z zakonem
– lokuje w czasie i wymienia skutki I pokoju toruńskiego
– za pomocą schematu opisuje przebieg bitwy grunwaldzkiej  	– za pomocą mapy opisuje przebieg wielkiej wojny z Zakonem 
– wyjaśnia rolę postaci Władysława Jagiełły, Ulricha von Jungingena 	– opisuje w porządku chronologicznym przebieg konfliktów z Krzyżakami za panowania Władysława Jagiełły 
– wyjaśnia międzynarodowy kontekst dziejów Polski
– wyjaśnia znaczenie postaci Pawła Włodkowica  	– w szerokim aspekcie ukazuje dalekosiężne skutki zwycięstwa grunwaldzkiego dla dziejów Polski 
– zestawia najważniejsze wydarzenia z dziejów Polski i Europy	
6. Kazimierz Jagiellończyk i wojna trzynastoletnia	Wyprawa i śmierć Władysława Warneńczyka
Przyczyny wojny trzynastoletniej
Przebieg walk podczas wojny trzynastoletniej
Zmiany w sztuce wojennej w XV w.
Skutki wojny trzynastoletniej
Polityka dynastyczna Jagiellonów w XV w.	– prawidłowo lokuje w czasie wojnę trzynastoletnią 
– wskazuje zmiany terytorialne będące skutkiem wojny 13-letniej 	– lokuje w czasie i przestrzeni bitwę pod Warną 
– wymienia przyczyny wojny 13-letniej 
– wymienia skutki II pokoju toruńskiego 
– lokuje w czasie i wymienia postanowienia przywileju cerekwicko-nieszawskiego

	– wyjaśnia przyczyny i skutki bitwy pod Warną
– wyjaśnia pojęcia: Związek Pruski, akt inkorporacji 
– za pomocą mapy opisuje przebieg wojny 13-letniej 
– wyjaśnia znaczenie postaci Kazimierza Jagiellończyka 
– prawidłowo stosuje pojęcie polityka dynastyczna 
 	– wyjaśnia międzynarodowy kontekst dziejów Polski
– wyjaśnia przyczyny sukcesu Polski w wojnie 13-letniej 
– za pomocą mapy i drzewa genealogicznego przedstawia politykę dynastyczną Kazimierza Jagiellończyka  

	– w szerokim aspekcie międzynarodowym wyjaśnia i ocenia wyprawę warneńską 
– w szerokim politycznym, gospodarczo-społecznym i kulturowym aspekcie wyjaśnia skutki wojny 13-letniej dla dziejów Polski
– w szerokim zakresie wyjaśnia skutki przywileju cerekwicko-nieszawskiego  dla procesu kształtowania się demokracji szlacheckiej 
	
7. Kultura Polski średniowiecznej 
	Architektura średniowieczna w Polsce
Najważniejsze zabytki sztuki średniowiecznej na ziemiach polskich
Początki polskiego dziejopisarstwa
Edukacja i nauka na ziemiach polskich w średniowieczu	– rozpoznaje style architektoniczne średniowiecza
– rozpoznaje najważniejsze zabytki kultury średniowiecznej w Polsce	– za pomocą schematów opisuje style romański i gotycki 
– wymienia najważniejsze cechy kultury średniowiecznej w Polsce  
 – wyjaśnia rolę chrześcijaństwa dla dziejów kultury średniowiecznej w Polsce 	– opisuje cechy malarstwa i rzeźby średniowiecznej w Polsce
– opisuje system szkolnictwa w Polsce 
– wyjaśnia znaczenie postaci Wita Stwosza, Galla Anonima, Mistrza Wincentego zwanego Kadłubkiem, Jana Długosza 	– wymienia i opisuje najważniejsze dzieła sztuki epoki średniowiecza w Polsce 
– opisuje dzieje Akademii Krakowskiej i wyjaśnia jej znaczenie  
 	– w szerokim aspekcie ukazuje rolę kultury średniowiecznej dla dziejów Polski 
– wskazuje współczesne dziedzictwo kultury średniowiecza w Polsce 	

Wymaganiami edukacyjne z przedmiotu historia w zakresie podstawowym dla klasy I szkoły branżowej